“İsmet İnönü” ismini her telaffuz edişimde karşımdakiler birer tarih uzmanı oluveriyor sanki…
“Demokrasiyi erken getirmiş!”
“Paralara resmini bastırmış!”
“Ülkeyi aç bırakmış!”
“Darbeci!”
“Atatürk O’nu istememişti!”
“Lozan’da başarısız oldu!”
“Adaları onun yüzünden verdik!”
Ve benzeri cümleleri hem de peşi sıra duyuyorum karşımdakilerden!
Söyleyenlerin bir kısmı da Atatürkçü olduğunu iddia edenler!
Gerisi zaten malum kesimden…
Şimdi ölüm yıldönümünde tüylerim diken diken olurken ne diyeyim nereden başlayayım bilmiyorum aslında…
Ama bugün 25 Aralık günü. Biz O’na borçluyuz…
Lozan’la başlamak istiyorum…
Askeri zafer sonrası sıkıntıların ne denli büyük olduğunu Mustafa Kemal şöyle anlatıyor Refik Şevket Bey’e:
“Emperyalizm bizi affeder mi? Yüz yıllık emeğinin ürünü Sevr’i ve Üçlü anlaşmayı tarihe gömdük. Hevesi kursağında kaldı. Affetmez! Bizi yine uyutmak istediklerini yaptırmak isteyecektir.Onun için gözümüzü daima dört açmalı ve çok çalışmalıyız! TARİHİMİZİ İYİ BİLMELİ VE BAĞIMSIZLIK BİLİNCİMİZİ GÜÇLENDİRMELİYİZ!”
İşte Mustafa Kemal’in gösterdiği tehlike “emperyalizm” ilk olarak LOZAN’da karşımıza çıktı!
Türk heyetine haber vermeden konferansı ertelediler! Blok oluşturmak için…
İsmet Paşa ilk defa gazetecilerin karşısına geçti. Gazeteciler, klasik bir Osmanlı beklerken karşılarında akıcı Fransızcasıyla ve hiç beklemedikleri bir üslupla konuşan İsmet Paşa vardı…
Sözlerini şöyle bitirdi;” Deneyimli diplomatlar bu gecikmenin nelere mal olabileceğini takdir edeceklerdir sanıyorum!”
İlk anda yaşananlar konferansın genelinin özetiydi aslında…
Türkler konferansta eşitlik isteyecek, programda Lord Curzon’un konuşmasının yanına İsmet Paşa’nın da konuşması eklenecekti.
Bu olaylar zinciri sürüp gidecek tartışmalar sertleşecekti.
İngiltere, Fransa’yı da etkisi altına alarak yeni bir SEVR anlaşmasını dayatmak istiyordu. İstekler arasında;
Türk’lerin Yunanlılara tazminat ödemesi,
Boğazların ve İstanbul ve Trakya’nın boşaltılmaması,
Kapitülasyonlar devam etmesi,
Vs vs…vardı.
M.Esat Bozkurt Lozan’da bu durumu görmüştü ve bakanları şu şekilde uyardı;
“Ne dersen de, ne belge gösterirsen göster, istersen gerçeği getirip vazo gibi masanın üstüne koy, adamlar bildiklerini okuyorlar.”
Rauf Bey durumu özetledi;
“Avrupa’ya karşı tek başımızayız. Sevr’i hazırlayan ve dayatan o bencil, haksız, insafsız anlayışla yine karşı karşıyayız.Bu anlayışla mücadele ediyoruz. Allah yardımcımız olsun!”
İlerleyen günlerde Boğazlar konusunda kriz patlak verdi;
Boğazlar askersiz kalsın ve denetlensin diyen Fransız başdelegesine; “Denetim düşüncenizden vazgeçmenizi birkaç kez rica etmiştim, vazgeçmeyecekseniz akşam treni ile Lozan’dan ayrılırım.” diyecekti ismet paşa…
O gece raporuna şöyle yazdı:
”İyi ilişki ve kibarlık gösterisi altında adamların düşüncesi tıpkı eskisi gibi. Hiç değişmiyorlar. ABD gözlemcisi dahil hepsi tehditler savuruyor.Ya bizi yıkacaklar eski usulde değişik bir Sevr anlaşması yapacaklar ya da biz onları yıkacağız her uygar millet gibi bir barış yapacağız.”
Bir İngiliz delegesinin dediği gibi “Ankara” artık “İstanbul” değildi. Uygar bir millet olmak istiyordu!
Sonra ne mi oldu?
Lozan görüşmeleri ilerleyen günlerde sekteye uğradı.
Sonra tekrar toplanılıp barış anlaşması imzalandı.
Tüm bu uzun sürecin özeti Lord Curzon’un konferans bitmeden İsmet Paşa’ya dediği şu sözlerdedir aslında;
“Bir neticeye varacağız ama biz memnun ayrılmayacağız. Hiçbir işte bizi memnun etmiyorsunuz. Hiçbir dediğimizi, makul olduğuna haklı olduğuna bakmaksızın kabul etmiyorsunuz. Hepsini reddediyorsunuz. En nihayet şu karara vardık ki ne reddederseniz hepsini cebimize atıyoruz. Memleketiniz haraptır. İmar etmeyecek misiniz? Bunun için paraya ihtiyacınız olacaktır. Parayı nereden bulacaksınız? Para bugün bir bende var bir de yanımdakinde(Amerikan Delegesi) Memnun olmazsak kimden para bulacaksınız?
Harap bir memleketi nasıl kurtaracaksınız? İhtiyaç sebebi ile yarın para istemek için karşımıza gelip diz çöktüğünüzde bugün reddettiklerimizi cebimizden çıkarıp size göstereceğiz.”
***
Lozan’dan her taraf kar ve zararlarla ayrılmıştır. Ama kritik konular Türkiye lehine çözümlenmiştir.
Yıkık dökük bir ülke dev emperyalistlere karşı bağımsızlık savaşını masa başında kazanmıştır.
Lozan’ın özeti budur!
Farklı anlamlar yüklemeye hiç ama hiç gerek yok!
***
Siyasi tartışmalara alet edilir hep İsmet Paşa…
Ekmek karne ile dağıtılırmış onun zamanında!
Yine en güzel yanıtı o eşsiz komutan vermektedir; “Belki şeker alamadınız ama babanız yanınızdaydı.”
***
Demokrasi ve çok partili rejim…
Birçoğumuz dilimize dolamışız bunları. İsmet Paşa’ya sitem ederiz.
Düşünün Cumhuriyet’in lider kadroları çağın gereğine uyup çok partili sisteme geçmeseydi kimler nasıl bir yöntem izleyerek bunu yapardı?
Atatürk zamanında 2 defa denendi olmadı!
İsmet Paşa layıkıyla başardı! Tabi ki sıkıntılı geçti bu süreç…
Ama paşa tam bir demokrattı; yeri geldiğinde hükümeti uyardı yeri geldiğinde de Asker’e “dur” dedi!
Bıyığına bakarak yorum yapanların zoruna gidecek belki ama eski bir asker olarak demokrasiyi savundu! Hem de muhalefetteyken!
***
Son olarak söylemek gerekir ki İsmet Paşa’nın da hataları vardır.
En somut örneği de Köy Enstitüleridir belki…
Bu hatası onun değerini azaltmaz bizim gözümüzde! İşte bu nedenle yalanlar aldatmacalar sokulur insanların aklına…
Son olarak onu en iyi tanıyan dostundan dinleyelim;
“Ciddi, faal, gayet fatin ve yüksek fikirli…
Doğru ve tereddütsüz karar sahibi! Pek mükemmel bir ahlaka sahip!
Orduda ve memlekette kendisinden büyük hizmetler beklenir!” diyor Atatürk onun hakkında…
Ve henüz Kars Cephesindeyken… Yani ilk tanışmalarında…
O, Atatürk’e göre; “Milletin kara talihini yenen” adamdır!
Ve Cumhurbaşkanlığı seçimlerinde tüm meclis Atatürk’e oy verirken 1 Kişi İsmet İnönü’ye oy vermiştir; MUSTAFA KEMAL ATATÜRK!
Kendinden sonrasını işaret eder gibi adeta…
***
Daha iyi anlaşılmasını ve araştırılmasını umarak ölümünün 37. Yılında İsmet İnönü’yü saygıyla anıyorum…
Ruhun Şad olsun!
Halil İlhan Aydoğdu
